Tin tức Thisme
Project based learning là gì? Cách thiết kế khóa học theo dự án
Project based learning (PBL, học qua dự án) là cách tổ chức khóa học quanh một dự án kéo dài. Người học giải quyết một câu hỏi hoặc vấn đề thật, tạo ra sản phẩm cụ thể, trình bày cho người xem thật, rồi chỉnh sửa theo phản hồi. Dự án là trục chính để học kiến thức, không phải bài tập lớn giao vào cuối khóa. Muốn thiết kế một khóa như vậy, bạn đi từ mục tiêu đầu ra, đặt câu hỏi định hướng, chia mốc kiểm tra, phân vai nhóm và chấm bằng rubric có cả phần nhóm lẫn phần cá nhân.[1][3]
Project based learning là gì?
Wikipedia mô tả PBL là phương pháp lấy người học làm trung tâm: kiến thức được tiếp thu qua việc tham gia tích cực vào những dự án gắn với thế giới thực, kéo dài trong một khoảng thời gian. PBLWorks, tổ chức chuyên hỗ trợ trường học áp dụng phương pháp này, nhấn thêm hai điểm. Người học làm việc với một câu hỏi hay vấn đề thật và phức tạp. Họ thể hiện điều đã hiểu bằng một sản phẩm hoặc phần trình bày công khai cho người xem thật.[1][3]
Có một nhầm lẫn nên tránh ngay từ đầu: PBL cũng là viết tắt của problem-based learning, tức học qua giải quyết vấn đề. Cách này hình thành trong đào tạo y khoa; người học làm việc theo nhóm nhỏ quanh một tình huống mở, trọng tâm là quá trình phân tích và tìm hiểu để xử lý vấn đề. Làm dự án cũng xuất phát từ vấn đề, nhưng đòi hỏi thêm một sản phẩm được hoàn thiện qua nhiều vòng và đưa ra cho người ngoài xem. Trong bài này, PBL luôn mang nghĩa làm dự án.[4]
Ý tưởng này không mới. William Heard Kilpatrick, nhà giáo dục người Mỹ, đã phổ biến “phương pháp dự án” (The Project Method) từ đầu thế kỷ trước, đề cao những hoạt động có mục đích do chính người học theo đuổi.[8]
Học qua dự án khác làm bài tập lớn thế nào?
PBLWorks dùng một hình ảnh dễ nhớ. Nhiều dự án ở trường chỉ là “món tráng miệng”: làm sau khi đã học xong phần chính. PBL coi dự án là “món chính”: kiến thức được học trong lúc làm, vì dự án cần đến nó.[3]
- Thời điểm giao: bài tập lớn thường giao sau khi học xong kiến thức; dự án được giao từ buổi đầu và kéo theo nội dung các buổi sau.
- Vai trò giảng viên: với bài tập lớn, giảng viên chủ yếu ra đề và chấm; với dự án, người dạy dẫn dắt, giảng phần kiến thức đúng lúc nhóm cần và gỡ vướng.
- Phản hồi giữa chừng: bài tập lớn thường chỉ có điểm cuối; dự án có các mốc góp ý và bản sửa trước khi nộp.
- Người xem sản phẩm: bài tập lớn thường chỉ giảng viên đọc; dự án có người xem ngoài lớp như khách mời, phụ huynh hay quản lý phòng ban.
- Cách chấm: bài tập lớn hay chấm một lần theo kết quả; dự án chấm bằng rubric công bố trước, gồm sản phẩm, quá trình và phần việc của từng người.
Khóa của bạn có thể đang là “bài tập lớn đội lốt dự án” nếu có ba dấu hiệu: đề bài không có câu hỏi dẫn dắt, chỉ có yêu cầu nộp sản phẩm; không có vòng chỉnh sửa nào trước hạn cuối; chỉ giảng viên xem kết quả. Gặp cả ba thì nên sửa thiết kế trước khi đổi tên khóa.
Một dự án tốt cần những yếu tố nào?
Bộ tiêu chuẩn thiết kế dự án của PBLWorks đặt mục tiêu học tập (kiến thức then chốt, hiểu biết và kỹ năng thành công) ở trung tâm. Quanh đó là bảy yếu tố: vấn đề hoặc câu hỏi thách thức, tìm hiểu liên tục, tính chân thực, tiếng nói và lựa chọn của người học, suy ngẫm, góp ý và chỉnh sửa, sản phẩm công khai. Với trung tâm đào tạo hay bộ phận L&D, ba thứ đáng làm kỹ nhất là câu hỏi, sản phẩm có người xem và vòng phản hồi.[2]
Câu hỏi định hướng
Câu hỏi tốt là câu hỏi mở, gắn với một vấn đề người học thấy có thật, đủ rộng để dẫn dắt nhiều buổi. Nó không có sẵn một đáp án để tra; nhóm phải tìm hiểu, thử và bảo vệ lựa chọn của mình. Vài ví dụ để so sánh:
- Quá hẹp: “Một bài thuyết trình gồm những phần nào?” Tra là ra, không cần đến dự án.
- Quá rộng: “Làm sao để giao tiếp tốt?” Không rõ bắt đầu từ đâu, cũng không rõ khi nào xong.
- Vừa tầm: “Nhóm mình cần chuẩn bị buổi giới thiệu thế nào để khách mời hiểu và muốn hỏi thêm?”
- Cho nhân viên mới: “Làm sao rút ngắn một bước bàn giao đang gây chậm trong phòng mình?”
Sản phẩm thật và người xem sản phẩm
Sản phẩm cuối nên có người dùng hoặc người xem ngoài lớp: khách mời, phụ huynh, quản lý phòng ban, một nhóm khách hàng nội bộ. Khi có người xem thật, tiêu chí “tốt” không còn chỉ là ý của giảng viên; sản phẩm phải dùng được hoặc thuyết phục được người ngoài. Cách này gần với đánh giá xác thực: đo năng lực qua nhiệm vụ mô phỏng bối cảnh thật, thay vì chỉ qua câu hỏi chọn đáp án.[7]
Phản hồi, chỉnh sửa và suy ngẫm
Mỗi dự án cần ít nhất một vòng góp ý và sửa trước buổi trình bày cuối. Đó là đánh giá quá trình đúng nghĩa: thông tin thu được giữa chừng dùng để điều chỉnh cách học và cách dạy, không dùng để xếp loại. Sau mỗi mốc, người học tự trả lời hai câu: mình đã học được gì, và lần sau sẽ làm khác điều gì.[6]
Các bước thiết kế một khóa học theo dự án
Thứ tự dưới đây đi ngược với cách soạn khóa quen thuộc: bắt đầu từ điều người học cần làm được, không bắt đầu từ danh sách bài giảng. Một chương trình tốt nối mỗi mục tiêu với học phần, hoạt động, cách đánh giá, điều kiện tiên quyết và khối lượng dự kiến, để mọi bên hiểu vai trò của từng phần.
- Xác định mục tiêu đầu ra: người học phải làm được gì khi kết thúc, viết bằng động từ quan sát được; người phụ trách chương trình chốt trước khi bàn đến dự án.
- Chọn bối cảnh thật và viết câu hỏi định hướng; đem câu hỏi hỏi thử vài học viên hoặc quản lý xem có đủ hấp dẫn không.
- Định nghĩa sản phẩm cuối và người sẽ xem nó: hình thức, độ dài, ai mời, mời vào buổi nào.
- Lập ma trận nối từng mục tiêu với hoạt động, học phần và cách chấm; mục tiêu nào thiếu hoạt động hay bằng chứng thì bỏ hoặc bổ sung.
- Chia mốc kiểm tra và lịch phản hồi, ghi rõ ai góp ý ở từng mốc.
- Soạn rubric trước khi giao dự án và phát cho người học ngay buổi đầu.
- Chạy thử với một lớp, ghi lại chỗ vướng, sửa rồi lưu thành phiên bản mới của khóa.
Chia nhóm và phân vai thế nào để ai cũng phải làm?
Không có quy mô nhóm chuẩn cho mọi lớp. Nhóm phải đủ nhỏ để ai cũng có việc, đủ lớn để chia được vai. Cách ghép tùy mục tiêu: muốn người học kèm nhau thì trộn trình độ; muốn sản phẩm đi sâu thì ghép theo mối quan tâm chung. Ở lớp doanh nghiệp, ghép người từ nhiều bộ phận có thể giúp cả nhóm nhìn thấy những chỗ bàn giao đang vướng.
- Điều phối: giữ tiến độ, nhắc hạn, gọi cả nhóm họp lại khi lệch kế hoạch.
- Nghiên cứu: tìm và kiểm tra thông tin, ghi rõ nguồn.
- Ghi chép: lưu quyết định, phân việc và nhật ký đóng góp sau mỗi buổi.
- Trình bày: chuẩn bị phần nói và tài liệu cho người xem.
- Kiểm tra chất lượng: đối chiếu sản phẩm với rubric trước mỗi mốc.
Vai nên luân phiên qua các mốc, để không ai làm mãi một việc và để phần cá nhân trong rubric có thứ mà chấm. Hai công cụ giúp giảm cảnh “người làm, người chơi”: thỏa thuận nhóm lập ngay tuần đầu (cách họp, cách chia việc, xử lý khi có người trễ hạn) và nhật ký đóng góp cập nhật sau từng buổi. Giảng viên đọc nhật ký ở mỗi mốc, không đợi đến cuối khóa mới phát hiện.
Đặt mốc kiểm tra giữa dự án
Số mốc tùy độ dài khóa, nhưng chuỗi năm mốc dưới đây dễ áp dụng cho hầu hết lớp. Mỗi mốc cần ba thứ: đầu ra cụ thể, người góp ý và tiêu chí đạt. Thiếu một trong ba, mốc chỉ còn là buổi điểm danh.
- Chốt đề xuất: nhóm nộp vấn đề, câu hỏi dẫn dắt, sản phẩm dự kiến và phân vai; giảng viên duyệt hoặc yêu cầu thu hẹp.
- Bản nháp đầu: phiên bản thô nhưng đủ thấy hướng đi; giảng viên góp ý theo rubric.
- Góp ý chéo: các nhóm xem bài của nhau theo mẫu phản hồi chung.
- Bản sửa: nhóm nộp bản đã chỉnh, kèm ghi chú đã nhận góp ý nào, bỏ góp ý nào và vì sao.
- Trình bày cuối: người xem ngoài lớp tham gia, nhóm trả lời câu hỏi, mỗi người nộp phần suy ngẫm riêng.
Với giảng viên, các mốc này cũng là cách tránh quá tải. Thay vì đọc một khối sản phẩm lớn vào tuần cuối, người dạy đọc từng phần nhỏ, dùng mẫu phản hồi dựng sẵn theo tiêu chí rubric và can thiệp sớm khi nhóm đi lệch. Nếu lớp học trực tiếp hoặc kết hợp, lịch buổi, phòng và người hỗ trợ cho các buổi góp ý chéo, trình bày cần được xếp từ đầu để không bị đổi sát ngày.
Đánh giá dự án bằng rubric: phần nhóm và phần cá nhân
Rubric là bảng hướng dẫn chấm gồm các tiêu chí, các mức đạt và mô tả cho từng mức. Rubric phân tích chấm riêng từng tiêu chí; rubric tổng thể cho một mức chung cho cả bài. Với dự án, dạng phân tích thường hữu ích hơn vì cho người học biết cụ thể phần nào cần sửa.[5]
- Sản phẩm nhóm: có trả lời câu hỏi dẫn dắt không, có đúng kiến thức không, người xem có dùng được không.
- Phần của từng người: đóng góp theo nhật ký, mức hiểu thể hiện khi được hỏi riêng, bài suy ngẫm.
- Quá trình: nộp đúng các mốc, tiếp thu góp ý giữa bản nháp và bản sửa.
Khi cộng điểm, đừng để điểm nhóm quyết định tất cả. Một cách làm là giữ phần cá nhân và quá trình thành những cột riêng, công bố tỷ trọng ngay từ đầu; tỷ trọng cụ thể do đơn vị chọn theo mục tiêu khóa. Đánh giá đồng đẳng, tức thành viên chấm đóng góp của nhau, nên dùng làm căn cứ để giảng viên hỏi thêm, không tự cộng hay trừ điểm.
AI có thể đỡ khâu tốn công nhất: với bài thực hành, tự luận hoặc thảo luận, hệ thống đối chiếu tiêu chí chấm và soạn phản hồi dự thảo, người chấm đọc lại và hiệu chỉnh. Đơn vị đào tạo vẫn quyết định điểm chính thức, cách phúc khảo và điều kiện cấp chứng nhận.
Ví dụ dự án cho lớp kỹ năng, STEM và đào tạo nhân viên
Ba ví dụ dưới đây là phác thảo thiết kế để bạn hình dung, không phải câu chuyện khách hàng.
Lớp kỹ năng (giao tiếp, thuyết trình, làm việc nhóm)
Câu hỏi: làm sao tổ chức một buổi giới thiệu để khách mời hiểu và muốn hỏi thêm? Mỗi nhóm chọn chủ đề, mời khách, chuẩn bị tài liệu đi kèm và tự điều phối buổi. Sản phẩm là buổi trình bày cùng tài liệu; rubric chấm nội dung, cách nói và cách phối hợp, còn điểm cá nhân dựa trên vai từng người đảm nhận.
Lớp STEM cho trung tâm
Nhóm thiết kế một mô hình xử lý vấn đề gần gũi, chẳng hạn giữ ẩm cho chậu cây khi cả nhà đi vắng, rồi thử nghiệm, ghi kết quả, cải tiến và trình bày cho phụ huynh. Thứ đáng chấm không chỉ là mô hình chạy được mà là nhật ký thử nghiệm: thử gì, hỏng ở đâu, sửa thế nào. Khung dự án ở đây giống lớp kỹ năng; phần giáo dục STEM tổng quát bạn có thể đọc trong mục tin tức.
Đào tạo nhân viên trong doanh nghiệp
Nhóm nhân viên mới chọn một quy trình nhỏ của phòng ban đang gây chậm, mô tả hiện trạng, đề xuất cách cải tiến và thử trong phạm vi được phép. Quản lý trực tiếp là người xem sản phẩm và đặt câu hỏi ở buổi trình bày cuối. Nên bắt đầu từ một hành trình có nhu cầu rõ, như hội nhập nhân viên mới hoặc một nghiệp vụ thường xuyên, rồi mới mở rộng.
Những lỗi thường gặp khi chuyển sang học qua dự án
- Sản phẩm đẹp nhưng không nối với mục tiêu: gây ấn tượng mà không ai chỉ ra được nó chứng minh người học nắm kiến thức nào. Đối chiếu lại với ma trận trước mỗi đợt.
- Bỏ vòng sửa vì thiếu thời gian: khi lịch dồn, buổi sửa là thứ dễ bị cắt nhất. Hãy khóa nó trong lịch như một buổi học chính thức.
- Rubric công bố muộn hoặc chỉ có điểm nhóm: người học không biết mình bị chấm theo gì, người làm ít vẫn nhận điểm như người làm nhiều.
- Đổi giảng viên là dựng lại từ đầu: người mới tự làm lại cấu trúc vì không có bản gốc. Lưu chương trình theo phiên bản, kèm lịch sử duyệt, để thay đổi sau này vẫn có dấu vết.
Bắt đầu từ đâu nếu trung tâm muốn thử PBL?
Đừng chuyển cả chương trình cùng lúc. Chọn một khóa hoặc một học phần ưu tiên, nhất là nơi học phần đang rời rạc, chuẩn đầu ra khó đối chiếu hoặc mỗi lần đổi người phụ trách lại phải dựng lại cấu trúc. Chuẩn bị bốn thứ: mục tiêu người học, danh sách học phần hiện có, tài liệu nguồn và người có quyền duyệt.
Sau đợt chạy thử, đo những gì bạn kiểm soát được: tỷ lệ học phần có đầu ra và đánh giá rõ, số khoảng thiếu đã xử lý, thời gian duyệt một thay đổi và mức tái sử dụng khi mở đợt mới. Đây là thước đo cho phần việc thiết kế, không phải lời hứa về tuyển sinh hay doanh thu.
Nếu bạn muốn chuyển một khóa đang dạy sang project based learning, với mục tiêu, mốc kiểm tra và rubric nối với nhau rõ ràng, hãy đăng ký buổi khảo sát với Thisme. Chúng ta sẽ cùng chọn một chương trình ưu tiên, xem các học phần và tài liệu hiện có, rồi thống nhất những việc làm thử trước khi mở rộng.