Tin tức Thisme
Tạo khóa học online từ chuyên môn và tài liệu sẵn có: quy trình cho đơn vị đào tạo
Để tạo khóa học online từ chuyên môn sẵn có, đơn vị đào tạo nên đi ngược từ kết quả: chốt người học phải làm được gì sau khóa, quyết định bằng chứng nào cho thấy họ đã đạt, rồi mới chia học phần và biên tập tài liệu thành bài học. Cách thiết kế ngược này đặt mục tiêu trước khi chọn phương pháp dạy và hình thức đánh giá. Sau đó chuyên gia duyệt nội dung, một nhóm nhỏ học thử, và khóa chỉ lên học viện trực tuyến khi đã qua các bước kiểm tra.[1]
Bài viết dành cho trung tâm, công ty đào tạo hay bộ phận đào tạo nội bộ đã có giảng viên giỏi, slide, video buổi học cũ, giáo trình và ghi chú nghề, nay muốn gom chúng thành một khóa có cấu trúc. Ở đây không bàn chuyện dựng trang bán khóa hay chọn nền tảng; trọng tâm là phần nội dung và trình tự làm việc của đội chuyên môn.
Tạo khóa học online gồm những bước nào?
Trình tự dưới đây đi theo logic của thiết kế ngược: xác định kết quả mong muốn, xác định bằng chứng chấp nhận được, rồi mới lên kế hoạch hoạt động học. Ở một đơn vị đào tạo, có thể tách thành bảy bước, mỗi bước có một người chịu trách nhiệm chính:[1]
- Chốt đầu ra (trưởng chuyên môn): người học làm được gì sau khóa, ở mức nào.
- Chọn bằng chứng (giảng viên chính): bài tập, tình huống hay bài kiểm tra nào cho thấy họ đã đạt.
- Kiểm kê tài liệu (người phụ trách học liệu): cái gì có sẵn, cái gì được phép dùng, cái gì đã cũ.
- Chia học phần và bài (người thiết kế khóa): mỗi bài gắn với một đầu ra đã xác định.
- Biên tập học liệu (đội sản xuất): chuyển slide, video, ghi chú thành bài tự học được.
- Duyệt và kiểm tra chất lượng (chuyên gia, người kiểm tra): nội dung, nguồn, liên kết, phụ đề.
- Học thử rồi phát hành (giáo vụ, quản trị học viện): một nhóm nhỏ học trước, sửa xong mới mở rộng.
Điểm hay bị đảo là bước chọn bằng chứng. Nhiều nơi quay video và làm slide trước, tới cuối mới nghĩ ra câu hỏi kiểm tra. Kết quả là bài kiểm tra chỉ hỏi những gì dễ hỏi, chứ không phải những gì khóa đã hứa dạy.
Bước một: chốt người học phải làm được gì sau khóa
Đầu ra tốt dùng động từ quan sát được. Thang Bloom bản sửa đổi năm 2001 xếp các mức nhận thức theo thứ tự: nhớ, hiểu, vận dụng, phân tích, đánh giá và sáng tạo. Động từ chọn cho mỗi đầu ra cho biết mức kỳ vọng, từ đó gợi ý cách dạy và cách đánh giá phù hợp.[2]
Trước khi viết đầu ra, ghi rõ khóa dành cho ai: vị trí công việc, trình độ đầu vào và điều họ đã biết, vì cùng một chủ đề nhưng nhân viên mới vào nghề và kế toán đã làm lâu năm cần hai bộ đầu ra khác nhau. Ví dụ, một trung tâm dạy kế toán thực hành muốn đưa khóa kê khai thuế lên mạng. Đầu ra kiểu “hiểu về thuế giá trị gia tăng” rất khó đo. Viết lại thành “tự lập được tờ khai thuế giá trị gia tăng theo tháng cho một doanh nghiệp nhỏ từ bộ chứng từ mẫu” thì giảng viên biết phải dạy gì, người soạn đề biết phải hỏi gì, còn học viên biết mình sẽ mang được gì về.
Nếu khóa nằm trong một chương trình gồm nhiều học phần, hãy đối chiếu đầu ra của khóa với mục tiêu của chương trình. Ma trận đầu ra – học phần – đánh giá cho mọi bên thấy vai trò của từng phần, và khi đổi người phụ trách thì cấu trúc không phải dựng lại từ đầu.
Bước hai: quyết định bằng chứng trước khi soạn bài
Sau mục tiêu là câu hỏi: bằng chứng nào đủ để biết người học đã đạt? Đó có thể là quan sát, bài kiểm tra, dự án hay nhiều hình thức kết hợp. Nguyên tắc căn chỉnh (constructive alignment) do John Biggs đề ra nói thêm một ý: cả hoạt động học lẫn bài đánh giá phải nhắm thẳng vào đầu ra dự kiến. Cách ghép dưới đây là gợi ý biên tập để bắt đầu, không phải quy tắc cứng:[1][3]
- Đầu ra ở mức nhớ, hiểu: câu hỏi lựa chọn ngắn sau mỗi bài, chấm tự động được.
- Đầu ra ở mức vận dụng: bài tập tình huống trên dữ liệu mẫu, có đáp án và lời giải.
- Đầu ra ở mức phân tích, đánh giá: bài nộp có tiêu chí chấm, giảng viên nhận xét.
- Kỹ năng thao tác hay giao tiếp: video người học tự quay, hoặc buổi thực hành trực tiếp có bảng kiểm.
Nên tách hai lớp đánh giá. Đánh giá quá trình diễn ra trong lúc học, để người học thấy mình mạnh yếu ở đâu và người dạy kịp điều chỉnh. Bài cuối khóa mới là chỗ xác nhận đạt hay chưa. Khóa chỉ có bài cuối khóa thường để học viên tự học tới tận cuối mới phát hiện mình hổng kiến thức.[5]
Bước ba: kiểm kê tài liệu và quyền sử dụng
Hiếm đơn vị nào bắt đầu từ trang trắng. Hãy lập một bảng kê: slide, video buổi học, giáo trình, đề cũ, ghi chú của giảng viên, tình huống thực tế. Với mỗi mục, ghi ba thông tin: phục vụ đầu ra nào, ai là tác giả hoặc chủ sở hữu, và lần cập nhật gần nhất. Mục không phục vụ đầu ra nào thì để ngoài khóa, dù nó hay đến đâu. Ở khóa kê khai thuế, một dòng trong bảng kê có thể là: bộ slide tờ khai giá trị gia tăng; phục vụ đầu ra lập tờ khai theo tháng; tác giả là giảng viên cơ hữu, đã đồng ý dùng lại; biểu mẫu trong slide đã cũ; quyết định: giữ khung, thay biểu mẫu theo quy định hiện hành; người sửa: chính giảng viên đó, người duyệt: trưởng chuyên môn.
- Tài liệu do giảng viên cơ hữu hay thỉnh giảng soạn? Đã thỏa thuận việc dùng lại cho khóa trực tuyến chưa?
- Có hình ảnh, biểu đồ, đoạn phim lấy từ nguồn ngoài không? Nguồn đó cho dùng lại theo điều kiện nào?
- Quy định, biểu mẫu, mức thuế hay giá trị tham chiếu trong tài liệu còn hiệu lực không?
- Video buổi học cũ có quay mặt học viên không? Nếu có, xin phép hoặc cắt bỏ trước khi dùng.
Với tài nguyên mở, đọc kỹ giấy phép. Các giấy phép Creative Commons đều kèm điều kiện BY, tức phải ghi công tác giả. Điều kiện ND không cho phép phái sinh hay chỉnh sửa tác phẩm, nên chỉ dùng được bản nguyên vẹn; điều kiện NC chỉ cho dùng vào mục đích phi thương mại. Khóa thu phí dễ bị xem là sử dụng thương mại, vì vậy với tài liệu mang NC, hãy xin phép riêng tác giả hoặc chọn nguồn khác; với tài liệu mang ND, đừng cắt ghép hay sửa nội dung.[7]
Bước bốn: chia học phần và bài học
Khi đã có đầu ra và bằng chứng, chia khóa thành học phần, mỗi học phần gồm vài bài nhỏ. Hướng học tập vi mô (microlearning) gợi ý các bài gọn, thường dưới 20 phút, mỗi bài một mục tiêu hoặc một chủ đề, để người học đỡ mệt.[4]
Không phải bài nào cũng phải ngắn như thế; một buổi thực hành dài vẫn hợp lý nếu kỹ năng cần vậy. Quy tắc dễ áp dụng hơn: nếu không chỉ ra được một bài phục vụ đầu ra nào, bài đó hoặc thừa, hoặc nên gộp vào bài khác. Mỗi bài có thể dùng chung một khung:
- Tên bài nói rõ người học sẽ làm được gì.
- Đầu ra mà bài phục vụ, lấy từ danh sách đã chốt.
- Nội dung chính: video, bài đọc hoặc mô phỏng thao tác.
- Một hoạt động tự kiểm tra hoặc bài tập ngắn.
- Tài liệu tải về, nếu có, kèm nguồn của từng tài liệu.
- Điều kiện mở bài kế tiếp, nếu khóa đi theo trình tự bắt buộc.
Bước năm: biên tập tài liệu thành bài tự học được
Slide dùng trên lớp thường thiếu đúng phần quan trọng nhất: lời giảng. Trên lớp, giảng viên nói phần đó; khi chuyển sang tự học, nó phải được viết ra hoặc ghi lại. Video buổi học cũ thì cắt theo bài, bỏ đoạn chờ và đoạn hỏi đáp lạc đề, rồi thêm mục lục chủ đề để người học tìm lại được chỗ cần xem.
Video cần phụ đề. Phụ đề là bản chữ của lời nói và cả những âm thanh không lời cần để hiểu nội dung, phục vụ người khiếm thính và người không nghe được tiếng. W3C lưu ý phụ đề tạo tự động không đáp ứng nhu cầu người dùng hay yêu cầu tiếp cận, trừ khi đã được xác nhận là đúng hoàn toàn; thường chúng cần biên tập nhiều.[6]
Ở Studio học liệu AI của Thisme, đội ngũ bắt đầu từ tài liệu, video, ghi chú chuyên môn hoặc đề cương đã duyệt. AI hỗ trợ soạn đề cương cấp khóa, bản nháp bài học, ví dụ, tóm tắt; với video là kịch bản, giọng đọc, bản chép lời, phụ đề và mục lục chủ đề. Mọi bản do AI tạo vẫn ở trạng thái nháp cho tới khi người có trách nhiệm kiểm tra và duyệt.
Khi nhiều chuyên gia cùng viết, thống nhất bảng thuật ngữ và giọng văn ngay từ đầu. Chuyên gia chỉ nên sửa điểm chuyên môn và duyệt phiên bản, không phải tự dàn trang hay dựng phim.
Bước sáu: duyệt nội dung và kiểm tra chất lượng
Trước khi phát hành, khóa cần hai lượt xem tách biệt: chuyên gia xác nhận nội dung đúng, người kiểm tra xác nhận khóa dùng được. Nếu muốn một khung tham chiếu, bộ tiêu chí Quality Matters dùng để đánh giá thiết kế khóa trực tuyến và kết hợp gồm 8 tiêu chuẩn chung và 44 tiêu chuẩn đánh giá cụ thể. Đơn vị nhỏ không cần áp dụng đủ, nhưng có thể mượn cách chia mục để lập bảng kiểm riêng.[8]
- Mỗi bài ghi rõ đầu ra và có hoạt động gắn với đầu ra đó.
- Bài kiểm tra hỏi đúng điều đầu ra hứa, ở đúng mức.
- Liên kết, tệp tải về và video đều mở được.
- Video có phụ đề đã biên tập; hình có mô tả thay thế.
- Thuật ngữ thống nhất giữa các bài và giữa các chuyên gia.
- Quy định, trích dẫn, biểu mẫu có nguồn và còn hiệu lực.
- Từng bài ghi phiên bản và người đã duyệt.
Lỗi phát hiện khi kiểm tra nên được giao cho đúng người sửa và theo dõi trạng thái cho đến khi xử lý xong, thay vì gửi vào nhóm chat rồi trôi mất. Studio học liệu AI cũng tổ chức khâu rà soát trước phát hành theo cách này.
Bước bảy: học thử với một nhóm nhỏ rồi mới mở rộng
Mời một nhóm người học thật, càng giống học viên mục tiêu càng tốt, học trước cả khóa hoặc một học phần. Để ý ba điều: họ bỏ dở ở bài nào, câu kiểm tra nào gần như cả nhóm làm sai, và họ phải hỏi lại những gì. Một câu cả nhóm cùng sai thường chỉ ra bài giảng chưa đủ rõ hoặc đáp án bị ghi nhầm, nên sửa bài trước khi kết luận về người học.
Khi đưa lên học viện trực tuyến, đội quản trị cấu hình danh mục khóa, nhóm người học, quyền, ghi danh, trạng thái hoàn thành và thông báo. Không cần mở cho mọi học viên ngay: chọn một nhóm người học và một khóa ưu tiên, chốt vai trò, cách ghi danh và báo cáo cần xem, rồi mới mở rộng.
Sau phát hành, đừng lấy số tài khoản tạo mới làm thước đo duy nhất. Hãy xem mức kích hoạt, lượt học theo nhóm, tỷ lệ hoàn thành từng khóa và nội dung người học tìm. Với khâu sản xuất, nên theo dõi thời gian chuyên gia phải sửa, lỗi nguồn hay thuật ngữ, và phần nào dùng lại được ở đợt sau.
Một khóa trực tuyến thường hỏng ở đâu?
- Quay video trước, nghĩ đầu ra sau: khóa dài nhưng không rõ dạy để làm gì (bước một, bước hai).
- Đưa nguyên slide lên mà thiếu lời giảng: người tự học không nắm được ý (bước năm).
- Bài kiểm tra chỉ hỏi định nghĩa trong khi đầu ra là một kỹ năng (bước hai).
- Dùng hình, đoạn phim từ nguồn ngoài mà chưa rõ quyền (bước ba).
- Không có người duyệt cuối, mỗi chuyên gia sửa một kiểu (bước sáu).
- Phát hành một lần rồi để đó, quy định đã đổi mà bài vẫn cũ (bước bảy).
Những lỗi này hiếm khi do thiếu công cụ. Chúng thường do thiếu thứ tự làm việc và thiếu người chịu trách nhiệm rõ ở từng khâu.
Bước tiếp theo cho đơn vị của bạn
Tóm lại, tạo khóa học online từ chuyên môn sẵn có chủ yếu là sắp xếp lại công việc theo đúng thứ tự: đầu ra, bằng chứng, tài liệu, cấu trúc, biên tập, duyệt, học thử. Hãy bắt đầu với một khóa có giảng viên vững và tài liệu đã được phép dùng. Nếu đội của bạn có chuyên môn nhưng thiếu người hoặc thiếu quy trình để biến nó thành bộ học liệu nhất quán, có nguồn và được duyệt, hãy đăng ký buổi khảo sát để chúng ta cùng xem một khóa cụ thể và chốt phạm vi làm thử.