Tin tức Thisme
Formative assessment (đánh giá quá trình) là gì? Kỹ thuật dùng trong lớp học
Formative assessment (đánh giá quá trình) là việc kiểm tra mức hiểu bài của người học ngay trong lúc học, bằng câu hỏi nhanh, phiếu ra cửa, quiz ngắn không tính điểm, tự đánh giá hay nhận xét đồng đẳng, để giảng viên chỉnh bài dạy và người học biết cần làm gì tiếp. Khác với đánh giá tổng kết (summative assessment) đo kết quả ở cuối học phần hoặc khóa học, loại đánh giá này dùng để cải thiện việc học khi vẫn còn kịp điều chỉnh.[1][2]
Formative assessment (đánh giá quá trình) là gì?
Theo cách hiểu phổ biến, đây là các hoạt động đánh giá diễn ra khi người học còn đang học. Mục đích chính không phải xếp loại, mà là thu thông tin để cả người dạy lẫn người học điều chỉnh việc dạy và việc học. Cặp thuật ngữ quá trình/tổng kết bắt nguồn từ Michael Scriven khi ông bàn về đánh giá chương trình giảng dạy; Benjamin Bloom sau đó áp dụng cho việc học của học sinh, còn Paul Black và Dylan Wiliam góp phần lớn đưa cách làm này vào thực hành lớp học.[1]
Trong tài liệu tiếng Anh, bạn sẽ gặp cụm từ gốc; ở trường và trung tâm tại Việt Nam, cách gọi quen hơn là đánh giá quá trình, đôi khi là đánh giá thường xuyên. Vậy có phải đây chỉ là kiểm tra thường xuyên? Không hẳn. Một bài kiểm tra định kỳ có tính điểm vẫn là kiểm tra thường xuyên, nhưng nếu kết quả chỉ được ghi vào sổ mà không ai dùng để đổi cách dạy, nó chưa làm đúng vai trò của đánh giá trong lúc học. Điều quyết định là kết quả được dùng vào việc gì.
Dù dùng kỹ thuật nào, cách làm này luôn xoay quanh ba câu hỏi: người học đang ở đâu so với mục tiêu, họ cần đến đâu, và bước tiếp theo để thu hẹp khoảng cách là gì. Nếu một hoạt động trên lớp không giúp trả lời ít nhất một trong ba câu đó, nó chỉ là thêm một bài làm.[1]
Khác gì với đánh giá tổng kết (summative assessment)?
- Mục đích: loại diễn ra trong lúc học giúp người học tiến bộ và giúp giảng viên chỉnh cách dạy; loại tổng kết đo xem người học đạt mục tiêu hoặc chuẩn đến đâu.
- Thời điểm: hoạt động trong khóa diễn ra nhiều lần, ngay trong buổi hoặc giữa các buổi; bài tổng kết đặt ở cuối học phần, cuối khóa.
- Tính điểm: hoạt động trong khóa thường ít hoặc không tính điểm; bài tổng kết có trọng số cao và đi vào kết quả chính thức.
- Ai dùng kết quả: giảng viên và chính người học dùng để quyết định bước tiếp; đơn vị đào tạo và bên cấp chứng nhận dùng kết quả tổng kết để công nhận hoàn thành.
- Ví dụ: phiếu ra cửa, câu hỏi giữa giờ, bản nháp được góp ý sớm; bài thi cuối kỳ, đồ án cuối khóa, bài thi lấy chứng nhận.
Cùng một bài quiz có thể thuộc loại này hoặc loại kia. Nếu giảng viên dùng kết quả để quyết định buổi sau dạy lại phần nào, đó là đánh giá để học. Nếu điểm của nó được cộng vào kết quả cuối khóa và dùng để xét đạt, nó mang vai trò tổng kết. Tên công cụ không quyết định; cách dùng kết quả mới quyết định.[1]
Còn một loại hay bị nhầm: đánh giá chẩn đoán, làm ở đầu khóa hoặc đầu học phần để biết người học mang theo kiến thức nền gì và chỗ nào dễ vướng. Kết quả chẩn đoán giúp chọn điểm xuất phát, các hoạt động trong khóa theo dõi người học đi từ điểm đó, còn bài cuối kỳ xác nhận nơi họ đến.[3]
Các kỹ thuật kiểm tra hiểu bài dùng được ngay trong lớp
Không cần dùng hết. Hãy chọn theo thời lượng buổi học, sĩ số và hình thức lớp: buổi ngắn trực tuyến hợp với câu hỏi chọn đáp án qua công cụ khảo sát; lớp trực tiếp đông người hợp với thẻ đáp án hoặc phiếu giấy; lớp thực hành nhỏ hợp với tự đánh giá và góp ý chéo. Với mỗi kỹ thuật dưới đây, bạn sẽ thấy cách làm, lúc nên dùng và cách đọc kết quả.
Câu hỏi nhanh để kiểm tra hiểu bài giữa giờ
Dừng lại sau mỗi phần nội dung chính, đưa ra một câu hỏi mà cả lớp cùng trả lời một lúc: giơ thẻ đáp án, giơ ngón tay, hoặc bấm khảo sát nếu học trực tuyến. Câu hỏi mở cũng được, miễn là bạn gọi vài người ở nhiều vị trí trong lớp thay vì chỉ người hay xung phong. Cách đọc kết quả rất đơn giản: phần lớn chọn đúng thì đi tiếp; câu trả lời chia đều giữa các phương án là tín hiệu phần vừa dạy chưa rõ.
Phiếu ra cửa cuối buổi
Phiếu ra cửa (exit ticket) là vài câu hỏi ngắn người học trả lời trong mấy phút cuối, trước khi rời lớp. Một mẫu dễ dùng gồm ba ý: một điều tôi đã hiểu hôm nay, một điều tôi còn vướng, và một câu hỏi áp dụng nhỏ. Lớp trực tiếp dùng mẩu giấy, lớp trực tuyến dùng biểu mẫu. Sau buổi, giảng viên đọc lướt và xếp phiếu thành vài nhóm: hiểu, hiểu một phần, chưa hiểu. Nhóm nào đông nhất sẽ quyết định cách mở đầu buổi sau.
Quiz ngắn không tính điểm
Mục đích là để người học tự thấy chỗ hổng khi chưa có gì phải mất. Câu hỏi hay gặp: không tính điểm thì ai làm nghiêm túc? Lo ngại này có thật, và có ba cách giảm nó: làm ngay trong giờ thay vì giao về nhà; cho xem giải thích đáp án ngay sau khi nộp, để người học thấy làm thật thì chính họ có lợi; và nhắc lại kết quả ở buổi sau (“nhiều bạn nhầm ở câu này, chúng ta xem lại”) để bài làm của họ được dùng đến. Mỗi câu nên có lời giải thích vì sao đáp án đúng và vì sao các phương án kia sai. Nếu đơn vị cần thi trắc nghiệm trực tuyến có tính điểm, đó là bài toán khác về đề, lượt làm và giám sát; bạn có thể đọc bài riêng về chủ đề này trong mục tin tức.
Tự đánh giá của người học
Mỗi người đặt bài làm của mình cạnh tiêu chí hoặc mục tiêu của buổi học, rồi ghi ba thứ: mình đạt tiêu chí nào, mức tự tin đến đâu, việc cần làm tiếp. Có đáng tin không? Nếu tiêu chí mơ hồ, câu trả lời sẽ là “em thấy ổn”. Khi tiêu chí cụ thể, người học có cái để so, và giảng viên đối chiếu lời tự nhận xét với bài làm thật để thấy ai đang tự tin quá mức hay quá thấp. Cách viết tiêu chí chấm rõ ràng được nói kỹ trong bài về rubric.
Nhận xét đồng đẳng
Người học đổi bài cho nhau và góp ý theo hai, ba tiêu chí đơn giản, kèm mẫu câu gợi ý như “Phần bạn làm rõ nhất là…”, “Mình chưa hiểu đoạn…”, “Bạn thử thêm…”. Mẫu câu kéo góp ý vào bài làm thay vì vào con người, và giúp cả người ít kinh nghiệm cũng biết nên nói gì.
Dùng kết quả để điều chỉnh bài dạy ra sao?
Đây là chỗ nhiều lớp dừng lại giữa chừng: kết quả đã thu, nhưng buổi sau vẫn dạy y như kế hoạch. Một quy trình gọn giúp tránh chuyện đó:
- Thu kết quả: ngay trong buổi bằng câu hỏi giữa giờ, hoặc cuối buổi bằng phiếu, quiz; giảng viên đứng lớp làm.
- Nhóm theo lỗi hoặc chủ đề: không chấm từng bài, chỉ xếp vào vài nhóm như hiểu đúng, nhầm cùng một chỗ, chưa làm được.
- Quyết định một việc: dạy lại bằng cách khác, đổi ví dụ, chia nhóm nhỏ hỗ trợ người còn vướng, hoặc đi tiếp; làm ngay sau buổi, trước khi soạn buổi kế tiếp.
- Kiểm tra lại: mở đầu buổi sau bằng một câu hỏi về đúng chỗ vừa giảng lại để xem đã thông chưa.
Dấu hiệu nên dừng lại để dạy lại: nhiều người nhầm cùng một chỗ, câu sai theo cùng một kiểu, hoặc người làm đúng cũng không giải thích được vì sao. Dấu hiệu có thể đi tiếp: đa số làm đúng và giải thích được; vài người còn sai thì hỗ trợ riêng hoặc ghép nhóm, không kéo cả lớp lại.
Phản hồi cho người học thế nào để có ích?
Phản hồi là phần làm cho hoạt động đánh giá trong lúc học thực sự có tác dụng, vì nó cho người học thấy khoảng cách giữa bài làm hiện tại và mục tiêu. Phản hồi có ích thường có bốn đặc điểm: cụ thể (chỉ ra đoạn nào, bước nào), gắn với mục tiêu bài học, đến kịp lúc người học còn nhớ bài, và kết thúc bằng một việc họ làm được ngay.[1]
Phản hồi khác chấm điểm. Một điểm số thấp cho biết bài chưa tốt nhưng không nói cần sửa gì. Câu “phần lập luận đúng, nhưng bạn chưa nêu dẫn chứng cho ý thứ hai; hãy thêm một ví dụ từ bài đọc” thì trao cho người học một việc để làm. Nếu muốn họ đọc kỹ nhận xét, bạn có thể trả nhận xét trước, điểm sau.
Với lớp đông, dùng phản hồi chung cho lỗi lặp lại (một đoạn giải thích gửi cả lớp, kèm ví dụ bài làm ẩn danh) và dành phản hồi riêng cho trường hợp đặc biệt. Với bài tự luận, thảo luận hoặc thực hành, trong sản phẩm Đánh giá và chứng nhận của Thisme, AI đối chiếu tiêu chí chấm và soạn phản hồi dự thảo để người chấm hiệu chỉnh; đơn vị đào tạo vẫn quyết định điểm chính thức, cách phúc khảo và điều kiện cấp chứng nhận. Người chấm không phải viết từ trang trắng, còn lời nhận xét gửi đi vẫn là của họ.
Ghi nhận tiến bộ và báo cáo cho học viên hoặc phụ huynh
Đừng cộng dồn điểm các bài quiz thành một con số trung bình. Cách ghi nhận dễ dùng hơn là theo chủ đề hoặc mục tiêu: mỗi mục tiêu một dòng, đánh dấu mức hiện tại (chưa đạt, đang tiến bộ, đã vững) và ngày cập nhật gần nhất. Giáo vụ giữ bảng này tách khỏi sổ điểm chính thức, nên khi tổng hợp không lẫn hai loại dữ liệu. Khi gửi báo cáo cho người học, giữ ba phần:
- Điều đã làm tốt: một hai ý cụ thể, gắn với mục tiêu.
- Phần còn yếu: chủ đề nào, biểu hiện ra sao trong bài làm.
- Việc cần làm ở giai đoạn tới: bài luyện, phần tài liệu cần xem lại, buổi hỗ trợ nếu có.
Với học viên người lớn, gửi báo cáo thẳng cho họ. Với học viên nhỏ tuổi, trung tâm của bạn nên thống nhất với phụ huynh ngay từ đầu khóa về hình thức (tin nhắn, phiếu, buổi trao đổi) và tần suất, để báo cáo đều đặn và không biến thành bảng điểm gửi về nhà.
Báo cáo theo chủ đề còn có ích khi nhìn ở cấp cả lớp. Ở Trợ giảng AI của Thisme, từ câu hỏi, bài luyện và hoạt động đủ điều kiện, hệ thống xác định chủ đề cần củng cố; người học nhận câu hỏi tự luyện, bài đọc hoặc tài nguyên liên quan, còn giảng viên nhận báo cáo về những chủ đề nhiều người cùng gặp khó để bổ sung giải thích hoặc điều chỉnh hỗ trợ.
Cân bằng đánh giá trong khóa với bài thi cuối khóa
Hai loại không cạnh tranh nhau. Hoạt động trong khóa chuẩn bị cho người học; bài cuối khóa xác nhận họ đã đạt đến đâu. Chúng chỉ ăn khớp khi cùng bám một bộ mục tiêu và chuẩn đầu ra. Trong sản phẩm Thiết kế và quản lý chương trình của Thisme, mỗi mục tiêu chương trình được nối với học phần, hoạt động, cách đánh giá, điều kiện tiên quyết và khối lượng dự kiến qua ma trận đầu ra–học phần–đánh giá; chuyên gia của khách hàng duyệt mọi đề xuất của AI. Nhìn vào ma trận đó, bạn thấy ngay mục tiêu nào có bài cuối khóa nhưng chưa có hoạt động luyện trước.
Có nên tính điểm phần trong khóa vào kết quả cuối không? Có thể, nếu quy định rõ từ buổi đầu: phần nào tính, trọng số bao nhiêu, làm lại được không. Nhưng hãy giữ một phần không lấy điểm để người học dám sai khi còn đang học. Khi mọi câu hỏi giữa giờ đều thành điểm, người học sẽ né câu khó và giảng viên mất đúng loại thông tin mình cần nhất.
Phản bác thường gặp nhất: làm thế này tốn thời gian. Đúng là tốn, nếu dùng năm kỹ thuật một lúc. Cách giữ chi phí thời gian thấp là chọn ít kỹ thuật, làm đều đặn ở mọi buổi, và dùng lại câu hỏi giữa các lớp, các khóa. Một bộ phiếu đã chỉnh qua vài đợt sẽ tốt hơn phiếu soạn mới mỗi tuần.
Đơn vị nhiều lớp tổ chức đánh giá thường xuyên thế nào cho thống nhất?
Khi mỗi giảng viên làm theo thói quen riêng, người quản lý khó so sánh giữa các lớp, còn người học đổi lớp thì như bắt đầu lại. Điểm khởi đầu là một bộ câu hỏi dùng chung. Trong Đánh giá và chứng nhận của Thisme, đội chuyên môn quản lý câu hỏi theo mục tiêu, chủ đề, độ khó, đáp án, giải thích và phiên bản, nên các lớp lấy cùng một câu đã duyệt thay vì mỗi người một bản.
AI có thể tạo câu hỏi hoặc biến thể dạng bản nháp từ nguồn được phép, nhưng người có chuyên môn phải sửa và duyệt trước khi câu hỏi được dùng. Giới hạn này cần nói rõ với cả đội: AI chỉ tạo bản nháp, gợi ý điểm hoặc đánh dấu tín hiệu để người có trách nhiệm duyệt; không tự kết luận gian lận hay quyết định học vụ. Để biết kho câu hỏi có đang tốt lên, nên theo dõi thời gian xử lý, tỷ lệ câu hỏi phải sửa, mức nhất quán giữa tiêu chí chấm và kết quả, thay vì chỉ nhìn tốc độ chấm.
Không cần đổi toàn bộ một lúc. Chọn một học phần và một nhóm giảng viên sẵn lòng làm thử, chạy qua một đợt, xem lại cách ghi nhận và những câu nào phải sửa, rồi mới mở sang học phần khác.
Giữa các buổi học, có thể thêm kênh ôn tập theo phần người học còn yếu. Trợ giảng AI làm việc trong học liệu được cấp quyền; khi câu hỏi vượt nguồn hoặc cần chuyên môn sâu, nó chuyển tiếp cùng bối cảnh cho người phụ trách. Công cụ này không tự thay đổi giáo trình, không chấm điểm chính thức, không quyết định người học đã đạt chuẩn và không thay giảng viên; kỳ thi chính thức cùng ngân hàng đề thuộc sản phẩm đánh giá.
Bước tiếp theo cho đơn vị của bạn
- Chọn một học phần sắp mở: trưởng đào tạo quyết định trước khi khóa bắt đầu.
- Chọn hai đến ba kỹ thuật, ví dụ câu hỏi giữa giờ và phiếu cuối buổi: giảng viên phụ trách thống nhất trước buổi đầu.
- Thống nhất cách ghi nhận theo mục tiêu và mẫu báo cáo cho người học: giáo vụ chuẩn bị bảng ghi nhận.
- Hẹn thời điểm xem lại sau vài tuần: kỹ thuật nào đã khiến bài dạy thay đổi, kỹ thuật nào nên bỏ.
Làm formative assessment đều tay ở một lớp không khó; khó là giữ nó thống nhất giữa nhiều lớp. Nếu đơn vị bạn muốn hoạt động đánh giá trong khóa chạy đều giữa các lớp, có bộ câu hỏi được duyệt, phản hồi có người chấm hiệu chỉnh và hồ sơ kết quả rõ ràng, hãy đăng ký buổi khảo sát. Chúng ta sẽ cùng xem cách đánh giá đang làm, chọn một học phần để làm thử và thống nhất cách kiểm tra kết quả trước khi mở rộng.